Múa thời Lý – Trần (thế kỷ 11–14) không còn lại một điệu nào nguyên vẹn để xem, nhưng ta biết nó tồn tại và khá phong phú nhờ hai nguồn: những dòng ngắn trong Đại Việt sử ký toàn thư về yến tiệc, hội đèn, nhạc khúc Chiêm Thành, tuồng truyện; và hình tiên nữ, nhạc công, người múa chạm trên đá, gỗ ở chùa tháp thời ấy. Ghép hai nguồn lại, giới nghiên cứu hình dung một nền múa trộn ba dòng: dân gian bản địa, Phật giáo và ảnh hưởng Chăm Pa.
Vì sao không thể "xem lại" múa Lý – Trần
Múa là nghệ thuật của thân thể và thời gian. Không có máy quay, không có hệ ký hiệu ghi múa, mọi điệu múa chỉ sống được khi người này dạy cho người kia. Một khi chuỗi truyền dạy đứt — vì chiến tranh, đổi triều, thay đổi thị hiếu — điệu múa biến mất, chỉ còn cái tên hoặc một hình chạm.
Vì vậy, khi đọc bất cứ bài viết nào khẳng định "điệu múa X có từ thời Lý", nên hỏi: bằng chứng là gì? Nếu chỉ là truyền thuyết hay suy đoán từ tên gọi, đó chưa phải sử liệu. Bài này cố gắng tách rõ ba loại: điều sử chép, điều hình chạm cho thấy, và điều giới nghiên cứu suy luận.
Những gì sử liệu ghi lại
Hội đèn và yến tiệc thời Lý
Đại Việt sử ký toàn thư nhiều lần chép các vua Lý mở hội lớn ở kinh thành Thăng Long, trong đó nổi tiếng là hội đèn Quảng Chiếu dưới triều Lý Nhân Tông, có dựng núi giả, thắp đèn, bày trò vui, vua ngự xem. Sử không mô tả chi tiết động tác múa, nhưng một lễ hội cung đình quy mô như vậy khó có thể thiếu ca múa. Đó là suy luận hợp lý, không phải mô tả trực tiếp.
Nhạc khúc Chiêm Thành
Một mạch ghi chép rõ hơn là ảnh hưởng Chăm Pa. Qua các cuộc chiến với Chiêm Thành, triều Lý đưa về nhiều tù binh, trong đó có người làm nghề ca múa. Toàn thư chép đời Lý Thánh Tông vua cho dịch các khúc hát Chiêm Thành và sai nhạc công hoà theo; đời Lý Cao Tông lại có việc sai nhạc công soạn khúc gọi là "Chiêm Thành âm", tiếng nhạc được tả là ai oán, và sử thần đời sau phê phán điều này. Những dòng ấy nói về nhạc nhiều hơn múa, nhưng trong truyền thống Chăm, nhạc và múa đi liền nhau, nên giới nghiên cứu cho rằng múa Chăm cũng để lại dấu ấn trong cung Lý.
Tuồng truyện thời Trần
Toàn thư chép đời Trần Dụ Tông, một người phường hát bị bắt trong chiến tranh với quân Nguyên tên là Lý Nguyên Cát được giao dạy con em quyền quý diễn các tích truyện cổ, có hoá trang và phân vai. Sử thần ghi rằng lối diễn tuồng truyện ở nước ta bắt đầu từ đấy. Đây là mốc quan trọng cho lịch sử sân khấu, và gián tiếp cho múa: sân khấu có vai thì có động tác cách điệu, mà động tác cách điệu chính là gốc của múa sân khấu sau này.
Lời người ngoài
Một số sứ thần phương Bắc từng sang Đại Việt thời Trần để lại ghi chép về yến tiệc có ca múa. Trong đó hay được nhắc là tập thơ An Nam tức sự của Trần Phu, sứ nhà Nguyên cuối thế kỷ 13, có đoạn tả cảnh nhiều người cùng hát, vỗ tay, giậm chân trong buổi yến. Đây là cái nhìn của người ngoài, có thể phóng đại hay hiểu chưa đúng, nhưng quý vì hiếm hoi mô tả động tác.
Những gì hình chạm cho thấy
Nguồn thứ hai, có khi sinh động hơn, là điêu khắc. Thời Lý – Trần để lại nhiều tác phẩm đá và gỗ ở chùa tháp vùng châu thổ Bắc Bộ.
- Đá thời Lý: ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh) và một số di tích cùng thời, bệ đá, chân tảng có hình tiên nữ, nhạc công, người chim (kinnari) cầm nhạc cụ. Có những hình được nhiều nhà nghiên cứu đọc là đang ở tư thế múa: thân nghiêng, tay uốn, chân co.
- Gỗ thời Trần: một số cấu kiện kiến trúc gỗ thời Trần còn lại ở chùa vùng đồng bằng, trong đó chùa Thái Lạc (Hưng Yên) hay được nhắc, có chạm tiên nữ, nhạc công, người múa giữa hoa lá.
Đọc hình chạm cần thận trọng
Một hình người uốn tay trên đá chưa chắc là "người múa" theo nghĩa ta hiểu. Đó có thể là tiên nữ bay, người dâng hoa, hay quy ước tạo hình mượn từ nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ – Đông Nam Á. Thêm nữa, điêu khắc chỉ chụp được một khoảnh khắc; ta không biết động tác trước và sau. Vì vậy hình chạm cho ta tư thế, đạo cụ, nhạc cụ, trang phục — chứ không cho ta điệu múa.
Bảng tổng hợp nguồn và giới hạn
| Loại nguồn | Ví dụ | Cho biết gì | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Chính sử | Đại Việt sử ký toàn thư | Có hội, có yến, có nhạc Chiêm, có tuồng truyện | Chép rất ngắn, hầu như không tả động tác |
| Ghi chép người ngoài | An Nam tức sự của Trần Phu | Một vài mô tả cảnh ca múa trong yến | Góc nhìn người lạ, có thể sai lệch |
| Điêu khắc đá | Bệ, chân tảng chùa Phật Tích | Tư thế, nhạc cụ, trang phục | Chỉ một khoảnh khắc, khó phân biệt múa với tạo hình tôn giáo |
| Chạm gỗ | Cấu kiện chùa Thái Lạc | Cảnh sinh hoạt, người múa, nhạc công | Còn ít, nhiều chỗ đã hư hại hoặc tu bổ |
| Truyền thuyết nghề | Truyền thuyết tổ nghề chèo | Ý thức của người trong nghề về nguồn gốc | Không phải sử liệu, khó kiểm chứng |
Ba dòng chảy trong múa Lý – Trần
Dòng dân gian bản địa
Đây là nền tảng có từ trước, gắn với lễ hội nông nghiệp, tín ngưỡng làng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những điệu múa vòng, múa tay đôi trong hội làng sau này có gốc rất xa, nhưng thiếu bằng chứng để gán chúng chính xác vào thời Lý hay Trần.
Dòng Phật giáo
Thời Lý – Trần, Phật giáo gần như là quốc giáo. Lễ Phật, lễ khánh thành chùa, lễ hội đèn là dịp múa dâng cúng. Hình tiên nữ, kinnari trên đá chùa là dấu vết thị giác của dòng này, và có thể nói các điệu múa dâng cúng về sau, như Lục cúng hoa đăng ở Huế, thuộc cùng một mạch tinh thần dù cách xa nhiều thế kỷ.
Dòng Chăm Pa
Qua tù binh, giao lưu và hôn nhân, múa nhạc Chăm đi vào cung Lý. Điều này vừa được sử chép (khúc Chiêm Thành), vừa có thể thấy trong tạo hình (dáng tiên nữ, kinnari có nét gần với điêu khắc Chăm). Bài về vũ nữ Apsara Trà Kiệu trong cùng danh mục nói kỹ hơn về múa Chăm Pa cổ.
Góc nhìn hôm nay: tìm dấu vết múa Lý – Trần ở đâu
Không xem được múa Lý – Trần, nhưng có thể đi tìm dấu vết của nó:
- Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội): trưng bày nhiều hiện vật đá, gốm, kiến trúc thời Lý – Trần, có hình tiên nữ, nhạc công.
- Hoàng thành Thăng Long: khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu cho thấy nền móng cung điện thời Lý, giúp hình dung không gian nơi yến tiệc từng diễn ra.
- Chùa Phật Tích (Bắc Ninh): tìm các bệ đá, chân tảng chạm khắc.
- Đọc Toàn thư: bản dịch của Viện Khoa học xã hội Việt Nam; tra các năm có hội, yến, việc định nhạc.
- Sách nghiên cứu múa: các công trình về lịch sử múa Việt Nam của Lâm Tô Lộc và các nhà nghiên cứu múa khác có chương bàn về thời kỳ này.
Khi xem các tiết mục sân khấu hôm nay mang tên "múa thời Lý" hay "vũ khúc Thăng Long", nên hiểu đó là sáng tác mới lấy cảm hứng từ hình chạm và sử liệu, không phải bản phục dựng có chứng cứ đầy đủ. Đó không phải điều xấu — nghệ sĩ có quyền sáng tạo — nhưng người xem nên biết mình đang xem gì.
Câu hỏi thường gặp
Thời Lý có múa không?
Có. Đại Việt sử ký toàn thư chép các vua Lý mở hội lớn, cho dịch khúc hát Chiêm Thành, và hình tiên nữ, nhạc công chạm trên đá chùa thời Lý cho thấy ca múa có mặt trong cung đình và lễ Phật. Tuy vậy không điệu múa nào còn lại nguyên vẹn.
Múa thời Lý chịu ảnh hưởng Chăm Pa thế nào?
Qua chiến tranh và giao lưu, tù binh Chăm biết ca múa được đưa về Thăng Long, và sử chép việc dịch khúc hát Chiêm Thành. Giới nghiên cứu cho rằng dáng múa Chăm cũng để lại dấu ấn, thấy qua một số hình tiên nữ trên đá.
Tuồng có từ thời nào?
Toàn thư chép đời Trần Dụ Tông, Lý Nguyên Cát, một người phường hát bị bắt trong chiến tranh với quân Nguyên, dạy diễn các tích truyện cổ, và sử thần coi đó là khởi đầu của tuồng truyện ở nước ta. Nguồn gốc sâu xa của sân khấu Việt thì còn nhiều ý kiến khác nhau.
Xem dấu vết múa thời Lý – Trần ở đâu?
Có thể xem hiện vật đá, gỗ chạm tiên nữ, nhạc công tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội, các bệ đá ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), và đọc các đoạn liên quan trong Đại Việt sử ký toàn thư.
Các tiết mục "múa thời Lý" hôm nay có đúng lịch sử không?
Phần lớn là sáng tác mới lấy cảm hứng từ hình chạm và sử liệu, vì không còn ai biết điệu múa gốc. Chúng có giá trị nghệ thuật nhưng không nên coi là bản tái hiện chính xác.
