Ngày Quốc tế Múa là ngày 29 tháng 4 hằng năm, do Uỷ ban Múa của Viện Sân khấu Quốc tế (ITI, tổ chức đối tác của UNESCO) khởi xướng năm 1982, chọn đúng ngày sinh của Jean-Georges Noverre (1727) — nhà cải cách ballet người Pháp. Ngày này cũng là dịp tốt để nói về một câu hỏi ít người nghĩ tới: làm sao ghi một điệu múa lên giấy? Lịch sử đã có nhiều hệ ký hiệu múa, nổi tiếng nhất là hệ Feuillet (1700), Labanotation (1928) và hệ Benesh (giữa thập niên 1950).
Vì sao lại là ngày 29/4
Jean-Georges Noverre sinh ngày 29/4/1727. Ông là biên đạo, nhà lý luận, nổi tiếng với cuốn Lettres sur la danse et sur les ballets (Những bức thư về múa và ballet, 1760). Noverre chủ trương ballet phải kể chuyện và biểu đạt cảm xúc, không chỉ là chuỗi động tác đẹp gắn với trang phục cồng kềnh, mặt nạ. Tư tưởng ấy mở đường cho ballet d'action — ballet có kịch tính — và ảnh hưởng tới múa sân khấu nhiều thế kỷ sau.
Chọn ngày sinh của Noverre là chọn một biểu tượng: múa là ngôn ngữ để nói điều gì đó, không chỉ để trang trí.
Ngày Quốc tế Múa được tổ chức thế nào
Mỗi năm, ITI mời một nghệ sĩ hay nhà biên đạo có uy tín viết một thông điệp gửi cộng đồng múa thế giới. Thông điệp được dịch ra nhiều thứ tiếng và đọc tại các sự kiện ở nhiều nước. Ngoài ra, các trường múa, nhà hát, câu lạc bộ khắp nơi tổ chức:
- Buổi biểu diễn mở cửa miễn phí, múa ở không gian công cộng.
- Lớp học thử cho người chưa từng múa.
- Toạ đàm, triển lãm ảnh, chiếu phim về múa.
- Các hoạt động "cả thành phố cùng nhảy" trên quảng trường.
Ở Việt Nam, các trường, đoàn múa và câu lạc bộ nhảy cũng thường lấy dịp này để biểu diễn, giao lưu. Người muốn tham gia có thể theo dõi trang của các nhà hát, trường múa, câu lạc bộ ở địa phương vào cuối tháng 4.
Bài toán ghi múa
Âm nhạc có khuông nhạc, nốt nhạc: một bản nhạc viết năm 1800 vẫn có thể diễn tấu lại hôm nay. Múa thì khó hơn nhiều. Thân thể có hàng chục khớp, chuyển động trong ba chiều, theo thời gian, cùng lúc. Trong phần lớn lịch sử, múa được truyền từ thầy sang trò bằng cách làm mẫu — và mất đi khi chuỗi truyền ấy đứt.
Từ thế kỷ 15, các thầy dạy múa ở cung đình Ý đã viết sách mô tả bước bằng chữ. Nhưng chữ không đủ chính xác. Từ đó nảy ra ý tưởng tạo một hệ ký hiệu riêng cho múa.
Các hệ ký hiệu múa lớn
| Hệ | Thời điểm | Người tạo | Cách ghi | Dùng nhiều cho |
|---|---|---|---|---|
| Beauchamp – Feuillet | 1700 (sách của Feuillet) | Raoul-Auger Feuillet, dựa trên hệ của Pierre Beauchamp | Vẽ đường đi trên sàn nhìn từ trên xuống, ký hiệu bước chân dọc đường | Múa cung đình, khiêu vũ Baroque |
| Labanotation (Kinetography Laban) | 1928 | Rudolf von Laban | Khuông dọc đọc từ dưới lên, ký hiệu cho từng phần cơ thể | Múa hiện đại, múa dân gian, nghiên cứu |
| Benesh Movement Notation | Giữa thập niên 1950 | Rudolf và Joan Benesh | Khuông năm dòng như nhạc, vẽ vị trí tay chân nhìn từ phía sau người múa | Ballet, nhất là các đoàn ballet Anh |
| Eshkol-Wachman | Cuối thập niên 1950 | Noa Eshkol và Avraham Wachman | Dùng hệ toạ độ, số để ghi góc chuyển động | Nghiên cứu chuyển động |
Feuillet: múa nhìn từ trần nhà
Cuốn Chorégraphie của Feuillet năm 1700 ghi múa bằng cách vẽ đường đi của người múa trên sàn như nhìn từ trên xuống, kèm ký hiệu bước, xoay, nhảy và các vạch chia nhịp theo nhạc. Nhờ hệ này, nhiều điệu múa Baroque thời Louis XIV còn được phục dựng ngày nay.
Labanotation: khuông dọc
Rudolf von Laban, nhà lý thuyết chuyển động gốc Hungary, công bố hệ ký hiệu năm 1928. Labanotation dùng một khuông dọc, đọc từ dưới lên theo thời gian. Đường giữa chia thân trái – phải; các cột cho chân, thân, tay, đầu. Hình dạng ký hiệu chỉ hướng, cách tô (đậm, gạch, chấm) chỉ cao – thấp, độ dài ký hiệu chỉ thời gian. Hệ này ghi được hầu như mọi loại chuyển động, kể cả múa dân gian.
Benesh: như bản nhạc
Hệ Benesh dùng khuông năm dòng giống khuông nhạc, các dòng tương ứng với độ cao trên cơ thể (đầu, vai, eo, gối, sàn). Người ghi vẽ vị trí tay chân như nhìn từ phía sau người múa. Nhiều đoàn ballet có người chuyên ghi múa (choreologist) để lưu lại vở và dựng lại khi cần.
Thời video, còn cần ký hiệu không?
Video đã thay đổi hẳn việc lưu trữ múa: dễ quay, dễ xem, ai cũng làm được. Nhưng video cũng có giới hạn. Nó chỉ ghi lại một lần biểu diễn của một người, với những lỗi và cách hiểu riêng của họ; góc máy che mất một phần cơ thể; và video không cho biết đâu là "bản gốc" biên đạo muốn, đâu là sáng tạo của diễn viên. Ký hiệu múa ghi được ý đồ của biên đạo, như bản tổng phổ ghi ý đồ nhà soạn nhạc.
Ngày nay, các trung tâm lưu trữ múa thường kết hợp cả hai: video, ký hiệu, ghi chú của biên đạo, phỏng vấn diễn viên.
Ghi múa truyền thống Việt Nam
Bài toán ghi múa đặc biệt quan trọng với múa dân gian và múa cung đình — những thứ dễ mất nhất. Nhiều điệu múa của các dân tộc ở Việt Nam chỉ còn trong trí nhớ một vài nghệ nhân lớn tuổi. Khi nghệ nhân mất, nếu không ai học hoặc ghi lại, điệu múa mất theo.
Các nhà nghiên cứu múa Việt Nam từ giữa thế kỷ 20 đã đi điền dã, mô tả bằng lời, vẽ hình, chụp ảnh, sau này quay phim các điệu múa ở làng bản. Những tư liệu ấy là nền cho việc dạy múa dân gian trong trường chuyên nghiệp và cho các bản phục dựng. Tuy vậy, mô tả bằng lời và ảnh vẫn không thay thế được việc học trực tiếp từ nghệ nhân.
Với một đội văn nghệ, câu lạc bộ, có vài việc thiết thực để giữ lại những gì mình đang có:
- Quay lại nghệ nhân, người lớn tuổi khi họ múa, kèm phỏng vấn về ý nghĩa, dịp múa, người dạy họ.
- Ghi tên gọi động tác theo cách người địa phương gọi, không tự đặt tên mới.
- Lưu bản ghi ở nhiều nơi: máy tính, ổ cứng, gửi cho thư viện hoặc nhà văn hoá địa phương.
Ngày 29/4 là dịp tốt để làm việc này: một buổi gặp mặt, một lần quay phim, có thể giữ lại thứ mà vài năm nữa không còn ai biết.
Tự ghi múa đơn giản: cách làm cho người tập
Không cần học Labanotation mới ghi được bài múa của mình. Một cách đơn giản, đủ dùng cho nhóm văn nghệ:
- Chia bài theo đếm 8. Mỗi dòng một đếm 8, đánh số dòng.
- Ghi chân trước, tay sau. Ví dụ: "1–2 bước phải sang phải, 3–4 chụm; tay mở ngang".
- Vẽ sơ đồ đội hình nhìn từ trên xuống: mỗi người một chấm, đánh số, mũi tên chỉ hướng di chuyển — giống ý tưởng của Feuillet ba thế kỷ trước.
- Dùng ký hiệu riêng thống nhất: mũi tên cho hướng, vòng tròn cho xoay, dấu sao cho điểm nhấn.
- Kèm video quay chính diện và quay từ sau lưng để người học dễ bắt chước.
Thử dịp 29/4 năm nay: chọn một bài múa bạn thuộc, ghi lại theo cách trên, rồi đưa cho một người bạn tập theo mà không xem video. Chỗ nào họ làm sai là chỗ bản ghi của bạn chưa rõ — và bạn sẽ hiểu vì sao các nhà ký hiệu học đã mất cả đời cho bài toán này.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Quốc tế Múa là ngày nào?
Ngày Quốc tế Múa là ngày 29 tháng 4 hằng năm. Ngày này được Uỷ ban Múa của Viện Sân khấu Quốc tế (ITI) khởi xướng năm 1982.
Vì sao Ngày Quốc tế Múa là 29/4?
Đây là ngày sinh của Jean-Georges Noverre (1727), nhà biên đạo và lý luận người Pháp, tác giả cuốn Những bức thư về múa và ballet. Ông chủ trương múa phải kể chuyện và biểu đạt cảm xúc.
Labanotation là gì?
Labanotation là hệ ký hiệu múa do Rudolf von Laban công bố năm 1928, dùng khuông dọc đọc từ dưới lên, ký hiệu cho từng phần cơ thể. Hình dạng ký hiệu chỉ hướng, cách tô chỉ độ cao và độ dài chỉ thời gian.
Có thể ghi một điệu múa lên giấy không?
Có, bằng các hệ ký hiệu như Feuillet, Labanotation hay Benesh, hoặc đơn giản hơn bằng cách ghi theo đếm 8 kèm sơ đồ đội hình. Ngày nay người ta thường kết hợp ký hiệu, video và ghi chú của biên đạo.
Ngày Quốc tế Múa thường có hoạt động gì?
Thường có thông điệp năm của một nghệ sĩ múa do ITI công bố, cùng các buổi biểu diễn miễn phí, lớp học thử, toạ đàm và sự kiện nhảy tập thể ở nhiều thành phố trên thế giới.
