Rô băm là loại kịch múa đội mặt nạ của người Khmer Nam Bộ: diễn viên không nói, không hát mà kể chuyện hoàn toàn bằng động tác múa, theo lời người dẫn truyện và tiếng dàn nhạc ngũ âm. Tích diễn chủ yếu lấy từ Riêm Kê, bản Khmer của sử thi Ramayana, với hoàng tử Ream, nàng Seda, khỉ thần Hanuman và quỷ chúa mười đầu. Vùng còn giữ Rô băm rõ nhất là Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP Cần Thơ).
Rô băm là gì
Trong tiếng Khmer, robam nghĩa là múa. Ở Nam Bộ, người ta dùng chữ "Rô băm" để gọi một loại hình sân khấu cụ thể: kịch múa có mặt nạ, có tích truyện, có vai, diễn trọn một tích hoặc một trích đoạn dài.
Ba đặc điểm giúp nhận ra Rô băm:
- Diễn viên không thoại, không hát. Lời kể do người dẫn truyện đảm nhận, có khi hát, có khi nói.
- Mặt nạ cho các vai quỷ, khỉ và một số con vật; vai hoàng tử, công chúa đội mũ tháp nhọn, để lộ mặt.
- Múa cổ điển Khmer làm ngôn ngữ: tư thế tay, khuỵu gối sâu, bước đi chậm và trang trọng.
Rô băm có họ hàng gần với các loại kịch múa mặt nạ ở Campuchia, Thái Lan, Lào, cùng bắt nguồn từ việc kể lại Ramayana bằng múa. Ở Việt Nam, Rô băm là một trong những loại hình sân khấu cổ của người Khmer, đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Riêm Kê: câu chuyện phía sau mặt nạ
Riêm Kê là bản Khmer của sử thi Ramayana Ấn Độ. Khung truyện cơ bản quen thuộc với nhiều nền văn hoá Đông Nam Á:
- Hoàng tử Ream (tương ứng Rama) cùng vợ là nàng Seda (Sita) và em trai sống trong rừng.
- Quỷ chúa mười đầu (Krông Reap, tương ứng Ravana) dùng mưu bắt nàng Seda về đảo của mình.
- Hoàng tử Ream kết đồng minh với vương quốc khỉ; khỉ thần Hanuman làm sứ giả, vượt biển tìm Seda.
- Quân khỉ bắc cầu qua biển, đại chiến với quân quỷ, quỷ chúa bị tiêu diệt, Seda được cứu.
Rô băm hiếm khi diễn trọn bộ trong một đêm vì sử thi rất dài. Các đoàn thường chọn trích đoạn: cảnh bắt cóc Seda, cảnh Hanuman tìm nàng, cảnh giao chiến. Ngoài Riêm Kê, một số đoàn còn diễn tích khác, nhưng Riêm Kê vẫn là xương sống.
Khác với nhiều bản Ramayana ở Ấn Độ, bản Khmer có những nhân vật, tình tiết được kể theo cách riêng, phản ánh quan niệm Phật giáo Nam tông và đời sống Khmer. Đây là điều các nhà nghiên cứu văn học Khmer bàn khá nhiều; người xem chỉ cần nhớ khung truyện là theo được vở.
Các vai và mặt nạ
| Nhóm vai | Ví dụ | Hình thức | Lối múa |
|---|---|---|---|
| Hoàng tử, công chúa | Ream, Seda | Không mặt nạ, đội mũ tháp nhọn, áo kim tuyến | Chậm, mềm, trang trọng, tay uốn chuẩn mực |
| Quỷ (yăk) | Quỷ chúa và tướng quỷ | Mặt nạ lớn, mắt lồi, nanh, màu đậm | Bước rộng, dậm chân, tay mở mạnh |
| Khỉ | Hanuman và quân khỉ | Mặt nạ khỉ, Hanuman thường màu trắng | Nhanh, nhảy, gãi, lộn, tinh nghịch |
| Vai phụ, hề | Thú rừng, người hầu | Mặt nạ hoặc hoá trang đơn giản | Dí dỏm, làm vui khán giả |
Mặt nạ làm thế nào
Mặt nạ Rô băm thường làm bằng giấy bồi nhiều lớp trên khuôn, sơn màu, dát kim tuyến, gắn thêm chi tiết như nanh, tai, vương miện. Một mặt nạ quỷ chúa có thể rất công phu với nhiều tầng mặt chồng lên nhau trên mũ, gợi hình ảnh mười đầu. Ở một số đoàn, mặt nạ được cất giữ trang trọng, trước buổi diễn có nghi thức cúng tổ.
Múa khi đội mặt nạ
Đội mặt nạ là thách thức lớn: tầm nhìn hẹp, nóng, nặng đầu. Diễn viên phải thuộc sân khấu, đếm bước, nghe nhạc để biết vị trí của mình. Vì không thấy nét mặt, mọi cảm xúc phải dồn vào thân và tay: quỷ giận thì dậm chân, lắc vai; khỉ vui thì nhún nhảy, gãi đầu. Đây là lý do Rô băm được xem là "múa thuần tuý" ở trình độ cao.
Âm nhạc và người dẫn truyện
Rô băm đi cùng dàn nhạc ngũ âm (pin peat) với đàn thuyền, cồng vòng, trống, kèn. Mỗi loại cảnh có bài nhạc riêng: bài đi đường, bài giao chiến, bài buồn, bài vui. Người múa nghe nhạc để biết cảnh đang chuyển sang đâu.
Người dẫn truyện là "giọng nói" của vở: kể bối cảnh, nói thay nhân vật, giải thích cho khán giả. Có thể hiểu Rô băm như sự phối hợp ba lớp: lời kể nói nội dung, nhạc tạo không khí, múa làm cho câu chuyện hiện ra trước mắt.
Rô băm khác Dù kê thế nào
Người Khmer Nam Bộ có hai loại sân khấu hay bị nhầm với nhau:
- Rô băm: kịch múa cổ, có mặt nạ, diễn viên không hát, tích chủ yếu từ Riêm Kê, nhạc ngũ âm.
- Dù kê: sân khấu kịch hát ra đời muộn hơn, khoảng đầu thế kỷ 20, diễn viên vừa diễn vừa hát và thoại, hoá trang không mặt nạ, tích truyện đa dạng hơn, có ảnh hưởng qua lại với cải lương.
Nói ngắn: muốn xem múa thì tìm Rô băm, muốn nghe hát thì tìm Dù kê.
Rô băm trong đời sống: thịnh, suy và giữ gìn
Xưa, Rô băm thường diễn ở sân chùa trong những dịp lễ lớn, đêm diễn kéo dài, cả phum sóc kéo tới xem. Đoàn Rô băm thường là đoàn của một ấp, một chùa, người diễn là nông dân, thợ thủ công, ban ngày làm ruộng, tối tập múa.
Đến nửa sau thế kỷ 20, cùng với sự lên ngôi của các loại hình giải trí mới, số đoàn Rô băm giảm mạnh. Nhiều tài liệu ghi nhận chỉ còn rất ít đoàn hoạt động, tập trung ở vùng Sóc Trăng cũ. Người diễn già đi, mặt nạ cũ hư hỏng, lớp trẻ ít người theo.
Những năm gần đây, việc đưa Rô băm vào danh mục di sản quốc gia đã kéo theo các chương trình phục dựng: hỗ trợ đoàn làm lại mặt nạ, trang phục; mở lớp truyền dạy; đưa Rô băm vào ngày hội văn hoá Khmer. Tuy vậy, giữ một loại hình sân khấu cần cả khán giả, và đó vẫn là bài toán khó nhất.
Góc nhìn hôm nay: tìm xem Rô băm
Cơ hội xem Rô băm thường rơi vào các dịp lễ lớn của người Khmer như Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok, ngày hội văn hoá thể thao Khmer, hoặc các liên hoan nghệ thuật dân tộc. Hỏi thăm ban quản trị chùa Khmer hay phòng văn hoá ở địa phương là cách chắc chắn nhất để biết lịch diễn.
Để xem cho thú vị, nên đọc trước tóm tắt Riêm Kê hoặc Ramayana, nhớ vài nhân vật chính và màu mặt nạ của họ. Bảo tàng văn hoá Khmer ở Sóc Trăng cũ và Trà Vinh cũ có trưng bày mặt nạ, trang phục sân khấu Khmer, là nơi tốt để nhìn kỹ chi tiết.
Ai quan tâm múa cổ điển Đông Nam Á có thể so Rô băm với khon của Thái Lan và lakhon khol của Campuchia: cùng một sử thi, cùng mặt nạ, nhưng mỗi nơi có nhịp, có màu sắc, có cách kể riêng.
Câu hỏi thường gặp
Rô băm là gì?
Rô băm là kịch múa đội mặt nạ của người Khmer Nam Bộ. Diễn viên kể chuyện hoàn toàn bằng múa, không thoại, không hát, theo lời người dẫn truyện và nhạc ngũ âm.
Rô băm diễn tích gì?
Chủ yếu là Riêm Kê, bản Khmer của sử thi Ramayana: hoàng tử Ream cứu nàng Seda khỏi tay quỷ chúa mười đầu, với sự giúp sức của khỉ thần Hanuman. Các đoàn thường diễn trích đoạn vì sử thi rất dài.
Rô băm khác Dù kê thế nào?
Rô băm là kịch múa cổ, có mặt nạ, diễn viên không hát. Dù kê ra đời muộn hơn, khoảng đầu thế kỷ 20, là sân khấu kịch hát, diễn viên vừa hát vừa thoại và không đội mặt nạ.
Vai nào trong Rô băm đội mặt nạ?
Các vai quỷ, khỉ và một số con vật đội mặt nạ. Vai hoàng tử, công chúa không đội mặt nạ mà đội mũ tháp nhọn, mặc áo kim tuyến.
Xem Rô băm ở đâu?
Rô băm còn được giữ chủ yếu ở vùng Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP Cần Thơ, và thường diễn trong lễ hội Khmer hoặc liên hoan nghệ thuật dân tộc. Nên hỏi chùa Khmer hoặc cơ quan văn hoá địa phương để biết lịch.
