Múa trong Then là các điệu múa đi kèm nghi lễ Then của người Tày, Nùng (và người Thái ở một số vùng), phổ biến nhất là múa chuông, múa quạt và múa dâng lễ, theo tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc. Trong lễ, múa minh hoạ hành trình "đoàn quân Then" lên mường trời dâng lễ cầu an; trên sân khấu, múa chuông và múa quạt Then đã thành tiết mục quen thuộc của vùng Việt Bắc. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh năm 2019.
Then là gì, và vì sao có múa
Then là một thực hành tín ngưỡng của người Tày, Nùng, Thái, trong đó người làm Then (thầy Then, nhiều nơi là phụ nữ) dùng lời hát, tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc để thực hiện các nghi lễ như cầu an, giải hạn, chúc thọ, mừng nhà mới, cầu mùa. Theo quan niệm của người Tày, Nùng, người làm Then dẫn một đoàn quân âm binh đi qua nhiều chặng đường để lên cõi trời dâng lễ và xin điều tốt lành cho gia chủ.
Chính "hành trình" ấy sinh ra múa. Mỗi chặng đường trong lời Then có thể đi kèm động tác: đi qua rừng, qua sông, dâng rượu, dâng hoa. Có lúc người làm Then vừa hát vừa đàn vừa rung xóc nhạc; có lúc người phụ lễ hoặc các cô gái trẻ múa minh hoạ.
Bài này nhìn Then từ góc nghệ thuật múa. Phần tín ngưỡng được mô tả trung tính, như cách chính cộng đồng hiểu. Các thực hành tín ngưỡng khác như hầu đồng, thờ Mẫu thuộc phạm vi wiki khác trong hệ.
Ghi danh UNESCO năm 2019
Tháng 12 năm 2019, UNESCO đưa "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ do nhiều tỉnh miền núi phía Bắc cùng xây dựng, trong đó có Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Tuyên Quang, Hà Giang và các tỉnh có người Tày, Nùng, Thái sinh sống. Theo địa giới hiện nay, Bắc Kạn thuộc Thái Nguyên, Hà Giang thuộc Tuyên Quang.
UNESCO ghi danh cả thực hành: lời hát, âm nhạc, múa, trang phục, đồ lễ và vai trò cộng đồng của người làm Then. Múa vì thế là một phần của di sản, không đứng riêng.
Đạo cụ của Then: đàn tính, xóc nhạc, chuông, quạt
| Đạo cụ | Hình dạng | Vai trò trong múa |
|---|---|---|
| Đàn tính | Bầu đàn làm từ quả bầu khô, cần dài, thường hai hoặc ba dây | Dẫn nhịp, người làm Then vừa đàn vừa nhún nhẹ |
| Xóc nhạc | Chùm nhạc đồng nhỏ buộc vào dây hoặc vòng | Rung theo nhịp, kẹp ngón chân hoặc cầm tay, tạo tiếng "xóc xóc" đặc trưng |
| Chuông (nhạc chuông) | Chuông nhỏ hoặc chùm nhạc cầm tay | Múa chuông: lắc chuông theo bước, tạo âm thanh cùng động tác |
| Quạt | Quạt giấy hoặc vải, nhiều màu | Múa quạt: mở, gập, xoay quạt, quạt như cánh chim, như mây |
| Khăn, hoa, chén rượu | Đồ lễ | Múa dâng lễ, dâng hoa, dâng rượu |
Cấu tạo và âm sắc của đàn tính được bàn ở wiki nhạc cụ khác trong hệ. Ở đây chỉ cần biết: tiếng đàn tính và tiếng xóc nhạc chính là "nhịp" của múa Then, đều, chậm, có độ nảy nhẹ.
Múa chuông
Múa chuông thường do các cô gái trẻ thực hiện. Mỗi người cầm chuông hoặc chùm nhạc ở một hoặc hai tay, bước nhẹ theo nhịp đàn tính, lắc chuông ở phách mạnh. Động tác tay đưa chuông lên cao, hạ xuống thấp, vòng ra trước rồi kéo về ngực, tạo thành những đường lượn đều.
Trong bối cảnh lễ, múa chuông gắn với hình ảnh đoàn quân Then lên đường, tiếng chuông như tiếng nhạc ngựa, nhạc đoàn. Trên sân khấu, múa chuông được dàn dựng thành đội hình nhiều người, tiếng chuông của cả đội vang cùng lúc, nghe rất vui tai.
Kỹ thuật khó nhất của múa chuông là giữ tiếng chuông đều: lắc đúng phách, không lắc thừa. Một đội múa chuông tập chưa kỹ sẽ cho ra tiếng lộn xộn, dù động tác có đẹp.
Múa quạt Then
Múa quạt Then khác với múa quạt của người Kinh ở nhịp và dáng. Nhịp chậm, đều theo đàn tính, quạt mở gập nhẹ nhàng, dáng người nhún ở gối. Người múa thường cầm quạt một tay, tay kia cầm khăn hoặc chuông, hoặc mỗi tay một quạt.
Quạt trong múa Then có thể hiểu như cánh chim, áng mây, hay chiếc quạt dâng lễ, tuỳ đoạn. Trên sân khấu, quạt nhiều màu ghép với trang phục áo chàm của người Tày tạo hình ảnh rất nổi: nền áo tối, quạt đỏ, hồng, vàng bay trên đó.
Trang phục
Người Tày mặc áo dài chàm (màu xanh đen), cổ áo cài khuy một bên, thắt lưng màu; khăn đội đầu cũng màu chàm. Người Nùng có trang phục chàm với khác biệt nhỏ ở cách cắt cổ áo, khăn. Người làm Then khi hành lễ thường có trang phục riêng, có mũ, áo màu, khác người múa phụ lễ.
Từ lễ Then tới sân khấu
Từ nửa sau thế kỷ 20, các đoàn nghệ thuật vùng Việt Bắc đã khai thác chất liệu Then để dựng tiết mục hát Then – đàn tính và múa. Lời Then được viết lại thành lời ca mới, đàn tính dùng trên sân khấu cả trong hoà tấu, múa chuông và múa quạt được chuẩn hoá đội hình.
Nhờ đó, Then đến với khán giả rộng hơn, và nhiều người trẻ biết đàn tính, biết múa quạt Then qua văn nghệ trường học. Mặt khác, các nhà nghiên cứu cũng nhắc cần phân biệt Then nghi lễ (gắn với người làm Then, có phần tín ngưỡng) và Then văn nghệ (hát, múa trên sân khấu). Hai thứ cùng gốc nhưng khác mục đích, khác cách thực hành.
Các liên hoan hát Then – đàn tính được tổ chức định kỳ ở các tỉnh phía Bắc là nơi gặp cả hai phần: nghệ nhân lớn tuổi hát Then cổ và các đội trẻ trình diễn múa chuông, múa quạt.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu Then ở đâu
Vùng Then còn sống động gồm Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên (gồm cả Bắc Kạn cũ), Tuyên Quang (gồm cả Hà Giang cũ) và một số vùng khác có người Tày, Nùng. Dịp tốt để xem là mùa xuân, khi các bản tổ chức lễ cầu mùa, lễ hội lồng tồng (xuống đồng) và các liên hoan văn nghệ.
Nếu được mời dự một buổi Then trong gia đình, hãy nhớ đó là nghi lễ của gia chủ: ngồi yên, hỏi trước khi chụp ảnh, không chen vào giữa không gian hành lễ. Còn ở các buổi biểu diễn, bạn có thể thoải mái thưởng thức và tìm hiểu.
Muốn đọc sâu, có thể tìm hồ sơ "Practices of Then by Tày, Nùng and Thái ethnic groups in Viet Nam" trên trang UNESCO, các công trình nghiên cứu về Then của Viện Âm nhạc và Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, và các bộ sưu tập về người Tày, Nùng ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Then là gì?
Then là thực hành tín ngưỡng của người Tày, Nùng, Thái, trong đó người làm Then dùng lời hát, đàn tính và xóc nhạc để thực hiện nghi lễ cầu an, giải hạn, chúc thọ, cầu mùa. Thực hành Then được UNESCO ghi danh năm 2019.
Múa chuông trong Then là gì?
Múa chuông là điệu múa cầm chuông hoặc chùm nhạc, lắc theo nhịp đàn tính, thường do các cô gái trẻ thực hiện. Trong lễ, tiếng chuông gợi hình ảnh đoàn quân Then lên đường dâng lễ.
Múa quạt Then khác múa quạt người Kinh thế nào?
Múa quạt Then nhịp chậm, đều theo đàn tính, dáng nhún ở gối, quạt mở gập nhẹ, trang phục áo chàm. Múa quạt người Kinh thướt tha hơn, nhạc và trang phục khác, thường gắn với áo tứ thân, áo dài.
Đàn tính có mấy dây?
Đàn tính của người Tày, Nùng thường có hai hoặc ba dây, bầu đàn làm từ quả bầu khô, cần dài. Đây là nhạc cụ chính của Then.
Then có phải là hầu đồng không?
Không. Then là thực hành của người Tày, Nùng, Thái với lời hát, đàn tính, xóc nhạc riêng. Hầu đồng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, là một thực hành khác.
