Các trường phái ballet: Vaganova, Cecchetti, RAD và Balanchine khác nhau

Các trường phái ballet lớn cùng dùng một từ vựng tiếng Pháp nhưng khác nhau ở cách dạy và phong cách. Vaganova (Nga) nổi tiếng với lưng dẻo, tay biểu cảm và bước nhảy rộng; Cecchetti (Ý – Anh) có hệ bài tập cố định cho từng ngày trong tuần; RAD (Anh) là giáo trình thi cấp phổ biến khắp thế giới; còn phong cách Balanchine (Mỹ) đề cao tốc độ, đường nét dài và quan hệ chặt với âm nhạc. Không có trường phái nào "đúng nhất", chỉ có cái hợp với mục tiêu người học.

Trường phái là gì trong ballet

Trường phái (method, school) trong ballet là một hệ thống dạy: thứ tự các bài tập, cách chia cấp độ, cách đánh số tư thế tay, độ nhanh chậm, chỗ nhấn trong mỗi động tác. Nó thường gắn với một người thầy lớn hoặc một nhà hát, và được truyền lại qua các thế hệ giáo viên.

Ngoài phần kỹ thuật, trường phái còn để lại "chữ ký" có thể nhận ra trên sân khấu. Người xem quen mắt có thể đoán một vũ công học ở đâu qua cách giữ tay, cách nghiêng đầu hay độ cao của bước nhảy.

Vaganova: nền móng của ballet Nga

Agrippina Vaganova là nữ vũ công của nhà hát hoàng gia Saint Petersburg, sau đó chuyển sang dạy học. Bà tổng hợp những gì học được từ thầy Pháp, kỹ thuật mạnh mẽ của trường Ý và tính biểu cảm của ballet Nga thành một phương pháp có hệ thống, viết lại trong cuốn Những nguyên tắc cơ bản của múa cổ điển xuất bản lần đầu năm 1934. Trường múa ở Saint Petersburg, có lịch sử từ năm 1738, ngày nay mang tên bà: Học viện Ballet Nga Vaganova.

Đặc điểm thường được nhắc tới:

• Lưng và thân trên dẻo, mạnh: cho phép những tư thế ngả, cong đẹp mà vẫn vững.
• Tay và épaulement giàu biểu cảm: vai, đầu, mắt phối hợp tạo cảm giác "hát" bằng thân trên.
• Bước nhảy lớn, bay cao, tiếp đất êm.
• Đào tạo dài, chặt chẽ: học sinh chuyên nghiệp học nhiều năm theo chương trình tăng dần, mỗi năm có mục tiêu rõ.

Phương pháp Vaganova được dùng rộng rãi ở Nga, Đông Âu và nhiều nước từng gửi học sinh sang Liên Xô học. Một phần lớn nền đào tạo ballet chuyên nghiệp ở Việt Nam chịu ảnh hưởng của dòng này.

Cecchetti: bài tập cố định cho từng ngày

Enrico Cecchetti là vũ công người Ý, nổi tiếng với kỹ thuật điêu luyện, từng làm việc nhiều năm ở Saint Petersburg (ông diễn trong buổi ra mắt Người đẹp ngủ trong rừng năm 1890) rồi dạy cho đoàn Ballets Russes. Nhiều vũ công nổi tiếng đầu thế kỷ 20 từng học ông. Về sau ông mở lớp ở London và các học trò lập ra Hội Cecchetti để giữ và truyền phương pháp.

Đặc điểm:

• Hệ bài tập cố định theo ngày: mỗi ngày trong tuần tập trung vào một nhóm động tác, để sau một tuần cơ thể được luyện cân bằng mọi mặt.
• Chú trọng giải phẫu và sự chính xác: vị trí, trục, độ cân đối được phân tích kỹ.
• Sạch, rõ, không thừa: phong cách gọn gàng, đường nét thanh.
• Cách đánh số tay riêng, khác Vaganova và RAD.

Ngày nay phương pháp Cecchetti được dạy qua hệ thống thi của Hội Cecchetti (thuộc Imperial Society of Teachers of Dancing ở Anh) và các hội Cecchetti ở nhiều nước như Mỹ, Canada, Úc, Nam Phi.

RAD: giáo trình thi cấp toàn cầu

Royal Academy of Dance được thành lập ở London năm 1920, ban đầu với tên Hiệp hội Múa Opera nước Anh, nhằm nâng chuẩn dạy ballet. Những người sáng lập đến từ nhiều trường phái khác nhau, nên giáo trình RAD là sự tổng hợp hơn là một phong cách riêng.

Đặc điểm:

• Hệ cấp độ rõ ràng: từ lớp nhập môn cho trẻ nhỏ qua các cấp (grade) tới các cấp chuyên sâu (vocational), mỗi cấp có bài thi.
• Có giáo trình cho cả trẻ em và người lớn.
• Đào tạo và cấp chứng chỉ giáo viên: là một trong những tổ chức đào tạo giáo viên ballet lớn trên thế giới.
• Hiện diện ở nhiều quốc gia, nên học sinh chuyển nhà vẫn có thể học tiếp theo cùng giáo trình.

Thi RAD không phải là thi để xếp hạng học sinh với nhau. Mỗi bài thi đánh giá học sinh so với chuẩn của cấp đó. Phụ huynh nên coi thi cấp là một lựa chọn, không phải bắt buộc để con được múa.

Phong cách Balanchine: ballet Mỹ

George Balanchine học múa ở Saint Petersburg, làm biên đạo cho Ballets Russes rồi sang Mỹ. Ông cùng Lincoln Kirstein lập School of American Ballet ở New York năm 1934 và sau đó là New York City Ballet năm 1948. Balanchine không viết sách giáo khoa như Vaganova, nhưng cách ông dạy và dựng vở tạo ra một phong cách riêng.

Đặc điểm:

• Tốc độ: bước chân, chuyển hướng rất nhanh, nhiều khi nhanh hơn hẳn các trường phái khác.
• Đường nét dài, mở: arabesque mở hông nhiều hơn, tay vươn xa.
• Âm nhạc là trung tâm: động tác bám sát cấu trúc bản nhạc; nhiều vở không có cốt truyện.
• Chấp nhận lệch trục: một số tư thế cố tình đẩy trọng tâm ra khỏi trục, tạo cảm giác hồi hộp.

Những trường phái khác nên biết

• Trường Pháp (gắn với Opera Paris): thanh lịch, chân nhanh và chính xác, nhấn vào phong thái.
• Bournonville (Đan Mạch): bước nhảy nhỏ nhẹ, liên tục, thân trên điềm tĩnh, vai nam quan trọng ngang vai nữ.
• Giáo trình quốc gia của các đoàn lớn: một số đoàn ở Mỹ và các nước có giáo trình riêng cho hệ trường của mình.

So sánh nhanh

Góc nhìn hôm nay: chọn trường phái nào khi đi học

Với người học phổ thông, trẻ em hay người lớn, tên trường phái ít quan trọng hơn chất lượng giáo viên. Một giáo viên giỏi dạy RAD và một giáo viên giỏi dạy Vaganova đều sẽ chú ý tới turnout an toàn, trục thân và sự tiến bộ đều đặn. Vài câu nên hỏi khi chọn lớp:

1. Giáo viên học và dạy theo hệ nào, có chứng chỉ của tổ chức nào không?
2. Lớp có lộ trình theo cấp không, hay mỗi buổi một kiểu?
3. Nếu muốn thi cấp, trung tâm có tổ chức thi của RAD, Cecchetti hay hệ khác không?
4. Nếu sau này chuyển nơi ở, giáo trình đó có phổ biến ở nơi mới không?

Vũ công chuyên nghiệp ngày nay thường học qua nhiều hệ. Một người có nền Vaganova vẫn phải học thêm phong cách Balanchine khi vào đoàn diễn nhiều vở của ông. Hiểu sự khác biệt giữa các trường phái giúp người xem nhận ra vì sao cùng một vở mà mỗi đoàn múa ra một vẻ.