Anna Pavlova, Vaslav Nijinsky, Rudolf Nureyev và Mikhail Baryshnikov là bốn vũ công ballet được nhắc tới nhiều nhất thế kỷ 20. Cả bốn đều được đào tạo ở trường múa Saint Petersburg, nhưng mỗi người để lại một dấu ấn khác: Pavlova đưa ballet tới những nơi chưa từng xem ballet, Nijinsky làm thay đổi cách nghĩ về múa nam và biên đạo, Nureyev biến vũ công nam thành ngôi sao đại chúng, Baryshnikov nối ballet cổ điển với múa hiện đại và điện ảnh.
Bốn người, một cái nôi
| Vũ công | Năm sinh – mất | Đào tạo | Dấu ấn chính |
|---|---|---|---|
| Anna Pavlova | 1881 – 1931 | Trường múa hoàng gia Saint Petersburg | Lưu diễn khắp thế giới, gắn với Thiên nga hấp hối |
| Vaslav Nijinsky | Khoảng 1889/1890 – 1950 | Trường múa hoàng gia Saint Petersburg | Ngôi sao Ballets Russes, biên đạo tiên phong |
| Rudolf Nureyev | 1938 – 1993 | Trường múa Leningrad (nay là Học viện Vaganova) | Ngôi sao quốc tế, cặp diễn với Margot Fonteyn, giám đốc múa Opera Paris |
| Mikhail Baryshnikov | Sinh năm 1948 | Trường ở Riga, rồi trường múa Leningrad | Kỹ thuật hiếm có, nối ballet với múa hiện đại và điện ảnh |
Năm sinh của Nijinsky ghi khác nhau giữa các nguồn, nên thường viết là 1889 hoặc 1890.
Anna Pavlova: mang ballet đi khắp thế giới
Pavlova tốt nghiệp trường múa hoàng gia ở Saint Petersburg và lên tới bậc vũ công chính của nhà hát Mariinsky. Bà có thân hình mảnh, bàn chân cong cao, lối múa nhẹ và đầy cảm xúc, khác với lối kỹ thuật mạnh của các nữ vũ công Ý thời đó.
Năm 1905, biên đạo Michel Fokine dựng cho bà một tiết mục solo ngắn sau được gọi là Thiên nga hấp hối (The Dying Swan). Chỉ vài phút, chủ yếu là những bước chạy nhỏ trên mũi chân và cánh tay rung như cánh chim, tiết mục trở thành hình ảnh gắn liền với tên bà suốt đời.
Điều làm Pavlova khác biệt là bà lập đoàn riêng và lưu diễn không ngừng suốt hai thập kỷ, qua châu Âu, châu Mỹ, châu Á, châu Đại Dương, nhiều khi diễn ở những nơi chưa từng có buổi ballet nào. Rất nhiều người ở các nước ấy lần đầu biết ballet là nhờ một buổi diễn của bà. Pavlova mất năm 1931 ở La Haye (Hà Lan) khi đang trong chuyến lưu diễn.
Món bánh trứng đường kem tươi trái cây mang tên Pavlova được cho là đặt theo tên bà, sau các chuyến lưu diễn sang Úc và New Zealand; hai nước đến nay vẫn tranh luận nơi nào nghĩ ra món bánh trước.
Vaslav Nijinsky: bước nhảy và cú sốc
Nijinsky sinh trong gia đình vũ công gốc Ba Lan, học ở Saint Petersburg và nhanh chóng nổi tiếng nhờ kỹ thuật bật nhảy hiếm có. Năm 1909, ông theo đoàn Ballets Russes của Sergei Diaghilev sang Paris và trở thành ngôi sao lớn nhất của đoàn.
Vũ công
Khán giả thời ấy kể lại cảm giác Nijinsky như dừng lại trên không ở đỉnh bước nhảy. Trong Bóng ma hoa hồng (Le Spectre de la Rose) của Fokine, cú nhảy ra qua cửa sổ ở cuối tiết mục trở thành giai thoại. Trong Petrushka, ông đóng con rối buồn bã với cử động gãy gập, rất khác hình ảnh hoàng tử ballet thông thường. Ông làm cho vai nam, vốn bị lu mờ ở châu Âu suốt thế kỷ 19, quay lại trung tâm sân khấu.
Biên đạo
Nijinsky còn là biên đạo táo bạo. Buổi chiều của thần đồng nội (L'Après-midi d'un faune, 1912) dùng những tư thế dẹt như tranh trên bình gốm Hy Lạp cổ, đi ngang sân khấu thay vì quay mặt ra khán giả. Năm 1913, phần biên đạo của ông cho Lễ bái xuân (Le Sacre du printemps) với những bước chân quặp vào, dậm mạnh xuống đất đã gây náo loạn trong buổi ra mắt ở Paris. Hôm nay, cả hai tác phẩm được coi là cột mốc của múa hiện đại.
Những năm cuối
Sau khi kết hôn năm 1913, Nijinsky rời Ballets Russes. Ông diễn thêm ít năm rồi mắc bệnh tâm thần nặng, phải sống phần lớn quãng đời còn lại trong các cơ sở điều trị. Sự nghiệp sân khấu của ông chỉ kéo dài khoảng một thập kỷ. Ông mất ở London năm 1950. Em gái ông, Bronislava Nijinska, cũng trở thành một biên đạo lớn của thế kỷ 20.
Rudolf Nureyev: ngôi sao đại chúng
Nureyev sinh năm 1938, theo nhiều tài liệu là trên một chuyến tàu xuyên Siberia. Ông vào trường múa ở Leningrad khá muộn so với chuẩn, khi đã 17 tuổi, nhưng tiến bộ rất nhanh và trở thành vũ công chính của đoàn Kirov.
Năm 1961, trong chuyến lưu diễn của đoàn ở Paris, Nureyev quyết định ở lại phương Tây. Từ năm 1962, ông diễn thường xuyên với Royal Ballet ở London và bắt đầu cặp diễn với Margot Fonteyn, một trong những nữ vũ công lớn nhất của nước Anh, hơn ông gần hai mươi tuổi. Cặp đôi Fonteyn – Nureyev trong Giselle, Romeo và Juliet, Marguerite và Armand (vở Frederick Ashton dựng riêng cho họ) thu hút đám đông khán giả chưa từng thấy.
Nureyev đưa vai nam ballet lên ngang vai nữ: ông dựng thêm các đoạn solo cho vai nam trong những vở cổ điển, đòi hỏi kỹ thuật và sự hiện diện sân khấu mạnh mẽ. Từ năm 1983 đến 1989, ông làm giám đốc múa của Ballet Opera Paris, dựng lại nhiều vở cổ điển và nâng đỡ một thế hệ vũ công trẻ. Ông mất năm 1993 tại Paris.
Mikhail Baryshnikov: kỹ thuật và sự đa dạng
Baryshnikov sinh năm 1948 ở Riga, học múa ở đó rồi chuyển lên Leningrad, vào đoàn Kirov. Năm 1974, trong chuyến lưu diễn ở Toronto (Canada), ông quyết định ở lại phương Tây và sau đó gia nhập American Ballet Theatre ở New York.
Giới chuyên môn thường nhắc tới kỹ thuật gần như hoàn hảo của ông: xoay nhiều vòng mà vẫn dừng chính xác, bật nhảy cao mà tiếp đất không tiếng động, và sự hài hước tự nhiên trên sân khấu. Ông làm việc với George Balanchine ở New York City Ballet một thời gian ngắn cuối thập niên 1970, rồi làm giám đốc nghệ thuật của American Ballet Theatre trong thập niên 1980.
Baryshnikov nổi bật vì không đóng khung mình trong ballet cổ điển. Ông diễn nhiều tác phẩm của biên đạo múa hiện đại, cùng biên đạo Mark Morris lập đoàn White Oak Dance Project đầu thập niên 1990, đóng phim (The Turning Point, 1977, được đề cử giải Oscar; White Nights, 1985) và đóng kịch. Ông lập trung tâm nghệ thuật mang tên mình ở New York, hỗ trợ nghệ sĩ nhiều lĩnh vực.
Những tên tuổi khác không nên bỏ qua
- Marie Taglioni: biểu tượng ballet lãng mạn thế kỷ 19 với La Sylphide.
- Galina Ulanova: nữ vũ công Nga được coi là chuẩn mực về diễn xuất, nổi tiếng với vai Juliet và Giselle.
- Margot Fonteyn: biểu tượng của Royal Ballet trong nhiều thập kỷ.
- Maya Plisetskaya: ngôi sao Bolshoi với đôi tay và bước nhảy ấn tượng.
- Sylvie Guillem: từng là étoile trẻ của Opera Paris, nổi tiếng với độ dẻo và sự đa dạng, về sau chuyển sang múa đương đại.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu các huyền thoại ở đâu
Pavlova và Nijinsky sống trước thời ghi hình phổ biến. Của Pavlova còn lại một số đoạn phim ngắn; của Nijinsky gần như không có thước phim biểu diễn nào, ta chỉ biết ông qua ảnh, tranh vẽ và lời kể. Còn Nureyev và Baryshnikov để lại rất nhiều bản ghi, phim tài liệu và phỏng vấn.
Muốn hiểu sâu hơn, có thể đọc tiểu sử Nureyev của Julie Kavanagh, xem phim tài liệu về cặp Fonteyn – Nureyev, hoặc xem bản dựng lại Lễ bái xuân theo phục dựng biên đạo của Nijinsky mà một số đoàn đã thực hiện. Khi xem, hãy nhớ đặt mỗi người vào thời của họ: kỹ thuật hôm nay cao hơn nhiều, nhưng những gì họ làm lần đầu tiên mới là thứ làm nên huyền thoại.
Câu hỏi thường gặp
Ai là vũ công ballet nổi tiếng nhất mọi thời đại?
Không có câu trả lời duy nhất. Anna Pavlova, Vaslav Nijinsky, Rudolf Nureyev và Mikhail Baryshnikov là bốn cái tên được nhắc nhiều nhất thế kỷ 20, mỗi người nổi tiếng vì một lý do khác nhau: lưu diễn, đổi mới, sức hút ngôi sao hay kỹ thuật.
Anna Pavlova nổi tiếng với tiết mục nào?
Pavlova gắn liền với Thiên nga hấp hối, tiết mục solo ngắn do Michel Fokine dựng cho bà năm 1905. Bà còn nổi tiếng vì lập đoàn riêng và lưu diễn khắp thế giới suốt hai thập kỷ.
Vì sao Nijinsky được coi là thiên tài?
Nijinsky có kỹ thuật bật nhảy hiếm có và khả năng hoá thân mạnh. Ông còn là biên đạo táo bạo với Buổi chiều của thần đồng nội và Lễ bái xuân, những tác phẩm được coi là mốc mở đầu múa hiện đại.
Nureyev và Margot Fonteyn là ai?
Đó là cặp diễn nổi tiếng nhất của Royal Ballet thập niên 1960. Fonteyn là nữ vũ công hàng đầu nước Anh, Nureyev là ngôi sao trẻ từ đoàn Kirov. Họ cùng diễn nhiều vở cổ điển và vở Marguerite và Armand do Frederick Ashton dựng riêng.
Baryshnikov còn làm gì ngoài múa ballet?
Baryshnikov múa nhiều tác phẩm múa hiện đại, lập đoàn White Oak Dance Project cùng Mark Morris, làm giám đốc American Ballet Theatre, đóng phim và kịch, và lập một trung tâm nghệ thuật ở New York.
