Vũ nữ Apsara Trà Kiệu là những hình tiên nữ đang múa chạm nổi quanh một bệ thờ bằng sa thạch tìm thấy ở Trà Kiệu — vùng kinh đô cổ của vương quốc Chăm Pa, nay thuộc TP Đà Nẵng. Tác phẩm thường được xếp vào phong cách Trà Kiệu, khoảng thế kỷ 10, hiện trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Đây là một trong những bằng chứng sinh động nhất về múa Chăm Pa cổ: dáng chân khuỵu mở, thân uốn, tay bắt ấn, toát ra nhịp chuyển động ngay trên đá.
Apsara là ai
Apsara là tiên nữ trong thần thoại Ấn Độ, gắn với cung trời của thần Indra, giỏi múa hát, thường đi cùng các nhạc thần gandharva. Theo một truyền thuyết phổ biến, các Apsara xuất hiện khi thần và quỷ khuấy biển sữa để tìm thuốc trường sinh. Trong nghệ thuật Ấn Độ và các nước chịu ảnh hưởng — Chăm Pa, Khmer, Java — Apsara trở thành hình tượng của cái đẹp chuyển động, được chạm khắc ở đền tháp như những người dâng múa cho thần linh.
Vì vậy, khi gọi hình trên bệ thờ là "vũ nữ Apsara", ta đang nói hai lớp: lớp thần thoại (tiên nữ cõi trời) và lớp hiện thực (dáng múa mà nghệ nhân Chăm hẳn đã quan sát từ vũ nữ thật của đền đài, cung đình).
Trà Kiệu và vương quốc Chăm Pa
Chăm Pa là vương quốc tồn tại ở dải đất miền Trung Việt Nam ngày nay trong hơn một thiên niên kỷ, chịu ảnh hưởng sâu đậm văn hoá Ấn Độ: Ấn giáo, Phật giáo, chữ Phạn, nghệ thuật đền tháp. Vùng Quảng Nam xưa (nay thuộc TP Đà Nẵng) là một trong những trung tâm của vương quốc, với thánh địa Mỹ Sơn (di sản thế giới UNESCO năm 1999), Đồng Dương và Trà Kiệu.
Trà Kiệu được nhiều nhà nghiên cứu xác định là nơi có kinh thành cổ Simhapura (Sư Tử thành) của Chăm Pa. Các đợt khai quật từ thời Pháp thuộc tới nay đã tìm thấy ở đây nhiều tác phẩm điêu khắc giá trị, trong đó bệ thờ có hình vũ nữ là nổi tiếng nhất.
Đọc bệ thờ có vũ nữ
Bố cục
Bệ thờ có các mặt chạm nổi, trên đó các vũ nữ xuất hiện xen kẽ với nhạc công. Vũ nữ ở góc hoặc giữa các ô, mỗi người một tư thế, như những khung hình liên tiếp của một điệu múa.
Tư thế múa
- Chân: đầu gối chùng, mở sang hai bên, có hình co hẳn một chân lên. Tư thế này gợi đến lối đứng hạ thấp trọng tâm của múa cổ điển Ấn Độ.
- Thân: uốn nghiêng, hông lệch, tạo đường cong mềm từ đầu xuống chân.
- Tay: một tay nâng cao, một tay hạ hoặc gập trước ngực, các ngón tay bắt thành hình ấn (mudra) — ngôn ngữ tay của múa Ấn Độ.
- Nét mặt: bình thản, mắt khép hờ, đúng tinh thần múa dâng thần hơn là múa biểu diễn.
Trang phục và trang sức
Các vũ nữ để ngực trần theo quy ước tạo hình thời ấy, đeo vòng cổ, vòng tay, vòng chân, đội mũ hoặc búi tóc trang trí cầu kỳ, quấn váy ngắn hoặc sampot quanh hông. Trang sức nhiều mà không nặng nề; nghệ nhân dùng nó để nhấn nhịp đường cong cơ thể.
Lưu ý: những gì trên đá là quy ước điêu khắc. Không nên coi đó là ảnh chụp trang phục vũ nữ đời thực; nó gần với "phong cách lý tưởng" của nghệ thuật tôn giáo.
Múa Chăm Pa cổ: điều biết và chưa biết
| Câu hỏi | Điều có cơ sở | Điều còn bỏ ngỏ |
|---|---|---|
| Chăm Pa có múa cung đình, múa đền không? | Có, qua điêu khắc vũ nữ, nhạc công ở nhiều đền tháp từ Quảng Nam xưa tới vùng Bình Định xưa | Tên điệu, trình tự, số người |
| Ảnh hưởng từ đâu? | Ấn Độ là nguồn chính, thấy rõ ở tư thế chân, mudra, thần thoại | Mức độ giao lưu với Khmer, Java |
| Có ảnh hưởng sang Đại Việt không? | Sử Việt chép việc dịch khúc hát Chiêm Thành thời Lý; ca múa Thuận Quảng có dấu ấn Chăm | Động tác cụ thể nào được tiếp nhận |
| Còn sống tới hôm nay không? | Người Chăm vẫn múa trong lễ hội, nghi lễ ở đền tháp | Bao nhiêu phần là truyền thống cổ, bao nhiêu là dàn dựng mới |
Điểm cần nói thẳng: không ai biết vũ nữ Trà Kiệu "múa điệu gì". Hình chạm là những khoảnh khắc đông cứng. Mọi tiết mục mang tên "múa Apsara Chăm" hôm nay là sáng tác dựa trên hình chạm, không phải phục dựng có văn bản ghi múa.
Từ đá tới sân khấu hôm nay
Từ nửa sau thế kỷ 20, các biên đạo múa Việt Nam, nhất là những người gắn với văn hoá Chăm và các đoàn nghệ thuật ở Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hoà) cùng các nhà hát lớn, đã dựng nhiều tiết mục lấy cảm hứng từ vũ nữ trên đá. Cách làm phổ biến là "đánh thức" các tư thế chạm khắc: cho người múa đứng yên trong dáng Apsara rồi chuyển động từ dáng này sang dáng khác, giữ đặc trưng đầu gối mở, thân uốn, tay bắt ấn.
Trong khi đó, múa Chăm dân gian đang sống — múa quạt, múa đội nước, các điệu múa trong lễ Katê ở đền tháp — có nguồn riêng, gần đời sống cộng đồng hơn. Bài "Múa Chăm" trong danh mục múa các dân tộc nói kỹ phần này; còn múa Apsara của Campuchia, cùng gốc Ấn Độ nhưng phát triển thành hệ cung đình Khmer riêng, nằm trong danh mục múa truyền thống thế giới.
Ba thứ hay bị lẫn
- Vũ nữ Apsara Trà Kiệu: hiện vật điêu khắc Chăm Pa, khoảng thế kỷ 10.
- Múa Apsara trên sân khấu Việt: tiết mục sáng tác hiện đại lấy cảm hứng từ hiện vật.
- Múa Apsara Campuchia: múa cổ điển cung đình Khmer, có truyền thống truyền dạy riêng.
Góc nhìn hôm nay: đi xem vũ nữ Trà Kiệu
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, lập từ đầu thế kỷ 20 với sự tham gia của Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp, có bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn bậc nhất. Bệ thờ có vũ nữ nằm trong phòng trưng bày dành cho phong cách Trà Kiệu. Vài gợi ý khi xem:
- Đi vòng quanh bệ. Xem các vũ nữ theo thứ tự như xem từng khung hình.
- Thử bắt chước tư thế. Đứng chùng gối, mở đầu gối ra hai bên, nghiêng thân — bạn sẽ thấy ngay độ khó và sức bền mà vũ nữ thật phải có.
- Tìm nhạc công. Họ cho biết điệu múa đi với loại nhạc cụ nào.
- Kết hợp Mỹ Sơn. Thánh địa Mỹ Sơn cách không xa, có những buổi biểu diễn múa Chăm cho khách; xem xong hiện vật rồi xem biểu diễn sẽ thấy rõ cái gì cổ, cái gì là dàn dựng.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các ấn phẩm của bảo tàng, các sách về điêu khắc Chăm của những nhà nghiên cứu như Trần Kỳ Phương, và các tài liệu giới thiệu thánh địa Mỹ Sơn của UNESCO.
Câu hỏi thường gặp
Vũ nữ Apsara Trà Kiệu là gì?
Đó là các hình tiên nữ đang múa chạm nổi trên một bệ thờ sa thạch tìm thấy ở Trà Kiệu, kinh đô cổ của Chăm Pa. Tác phẩm thường được xếp vào phong cách Trà Kiệu, khoảng thế kỷ 10, hiện ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Trà Kiệu ở đâu?
Trà Kiệu thuộc vùng Quảng Nam xưa, nay thuộc TP Đà Nẵng, gần thánh địa Mỹ Sơn. Nhiều nhà nghiên cứu xác định đây là nơi có kinh thành Simhapura của vương quốc Chăm Pa.
Apsara nghĩa là gì?
Apsara là tiên nữ cõi trời trong thần thoại Ấn Độ, giỏi múa hát, thường đi cùng nhạc thần gandharva. Hình tượng này phổ biến trong nghệ thuật đền tháp Chăm Pa, Khmer và Java.
Múa Apsara Chăm và múa Apsara Campuchia có giống nhau không?
Cả hai cùng chịu ảnh hưởng Ấn Độ và dùng hình tượng tiên nữ, nhưng phát triển riêng. Múa Apsara Campuchia là múa cung đình Khmer có truyền thống truyền dạy, còn múa Apsara Chăm trên sân khấu Việt hôm nay chủ yếu là sáng tác dựa trên điêu khắc.
Có biết vũ nữ Trà Kiệu múa điệu gì không?
Không. Hình chạm chỉ giữ lại tư thế, trang sức và nhạc cụ đi kèm, không ghi lại tên điệu hay trình tự động tác. Mọi bản dựng hôm nay đều là cách hiểu và sáng tạo của biên đạo.
